Szlak niebieski graniczny

Grybów – Nowy Łupków – Rzeszów

Niebieski szlak turystyczny, zwany inaczej szlakiem granicznym, a na odcinku Grybów-Nowy Łupków nosi nazwę im. Kazimierza Pułaskiego, gdyż prowadzi przez tereny, na których swe obozy zakładali i walczyli pod jego dowództwem konfederaci barscy. Ma 445 km i jest drugim pod względem długości szlakiem w polskich górach. Na długich odcinkach przebiega wzdłuż granic ze Słowacją i z Ukrainą. Prowadzi przez Beskid Niski, Bieszczady Zachodnie, Góry Sanocko-Turczańskie, Pogórze Przemyskie, Pogórze Dynowskie. Najwyżej położone miejsce na szlaku to Krzemień 1335 m n.p.m. w Bieszczadach.

Szlak niebieski graniczny im. Kazimierza Pułaskiego – odcinek Grybów-Nowy Łupków
Grybów – Wysowa-Zdrój – Konieczna – Dębi Wierch (664 m n.p.m.) – Przełęcz Beskid (587m n.p.m.) – Ożenna – Huta Polańska – Wielka Góra (731 m n.p.m.) – Baranie (754 m n.p.m.) – Barwinek – Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – Czeremcha – Kamień (857 m n.p.m.) – Jasiel – Kanasiówka (823 m n.p.m) – Siwakowska Dolina 701 – Nowy Łupków.

Długość szlaku:

89 km, w tym w woj. Podkarpackim: 73 km, czas przejścia 36 godz.

Główny Szlak Beskidzki

Główny Szlak Beskidzki im. Kazimierza Sosnowskiego jest najdłuższym pieszym szlakiem w polskich górach. Jego długość wynosi 519 km i przebiega od Ustronia w Beskidzie Śląskim, do Wołosatego w Bieszczadach. Wiedzie przez kilka grup górskich: Beskid Śląski, Beskid Żywiecki, Beskid Makowski, Beskid Wyspowy, Gorce, Beskid Sądecki, Beskid Niski i Bieszczady, pokazując różnorodny krajobraz, a także liczne ciekawostki przyrodnicze i historyczne.

Główny Szlak Beskidzki ma szczególne znaczenie dla uprawiania turystyki górskiej. Jest klamrą spinającą cały obszar Karpat, a jego pokonanie jest znaczącym osiągnięciem dla każdego turysty. Ustanowienie odznaki i jej rozpropagowanie będzie ważnym elementem promocji turystyki górskiej, oraz uznania roli PTTK w tworzeniu szlaków turystycznych.

Główny Szlak Beskidzki – odcinek Beskid Niski:

Mochnaczka Niżna – Banica – Ropki – Hańczowa – Kozie Żebro (847 m) – Regietów – Rotunda (771 m) – Ług (k. Zdyni) – (Popowe Wierchy 684 m) – Krzywa – Wołowiec – Bacówka PTTK w Bartnem – Przełęcz Majdan (616 m) – Magura (842 m) – Świerzowa – Kolanin  (705 m) – Przełęcz Hałbowska (577 m) – Obszar Ochrony Ścisłej Kamień – Kąty – Grzywacka (567 m) – Łysa Góra (641 m) – Polana (651 m) – Chyrowa wieś– Chyrowa (płd. zbocze 694 m) – Kamienna Góra (płn. zbocze 673 m) – Pustelnia Św. Jana z Dukli – Nowa Wieś – Cergowa (716 m)  Lubatowa – Żabia Góra (płd.-wsch. zbocze 520 m) – Iwonicz Zdrój – Mogiła 608 – Rymanów Zdrój – Wisłoczek – Rudawka Rymanowska – Puławy – pasmo Bukowicy – Tokarnia (778 m) – Komańcza

Długość odcinka szlaku:

132 km , w tym w województwie Podkarpackim 88 km, czas przejścia ok. 47 godzin

Teren Gminy Dukla charakteryzuje się bogactwem gatunków flory (około 900 gatunków flory naczyniowej, w tym około 600 gatunków leśnych).

Pod względem florystycznym obszar gminy jest obszarem przejściowym między Karpatami Wschodnimi a Zachodnimi. Charakterystyczne dla tego obszaru jest zanikanie gatunków wschodniokarpackich (6 gatunków) i wzrost liczby gatunków zachodniokarpackich np. tojad dzióbaty (Aconitum variegatum), żarnowiec miotlasty (Sarothamnus scoparius), krzyżownica (Polygala), przytulia okrągłolistna (Galium rotundifolium) i starzec kędzierzawy (Senecio rivularis). Wiele roślin na obszarze Beskidu Niskiego ma zachodnią granicę zasięgu występowania np. tojad wiechowaty (Aconitum paniculatum). Występują na analizowanym obszarze również gatunki kserotermiczne (pontyjskie) takie jak: róża francuska (Rosa gallica), nawrot lekarski (Lithospermum officinale), kocimiętka naga (Nepeta nuda), kłokoczka południowa (Staphylea pinnata), cebulica dwulistna (Scilla bifolia).

Rośliny górskie reprezentowane są tu przez 82 gatunki reglowe i 7 gatunków subalpejskich np. omieg górski (Doronicum austriacum), ciemiężyca zielona (Veratum lobelianum), i modrzyk górski (Cicerbita alpina). Osobliwością dendrologiczną są krzewiaste formy cisa występujące w rezerwacie „Wadernik” oraz jedyne rodzime stanowisko modrzewia polskiego w Beskidzie Niskim w okolicach Barwinka. Wymienić także trzeba występujące tu storczyki: storczyk kukawka (Orchis militaris), storczyk blady (Orchis pallens) i kruszczyk błotny (Epipactis palustris), rośliny wpisane do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin. Około 47 gatunków roślin objęto ochroną prawną ścisłą a 11 gatunków ochroną prawną częściową. W lasach w wysokim stopniu naturalnych przeważa zróżnicowane zbiorowisko buczyny karpackiej z całym bogactwem licznych gatunków domieszkowych.

W niżej położonych grądach zwraca uwagę obecność lipy szerokolistnej (Tilia platyphyllos), a zawilgocenie terenu zaznacza występujący czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum )i parzydło leśne (Aruncus dioicus) oraz suche podzespoły z kosmatką (Luzula) i turzycą (Carex). Nad rzekami i potokami często rośnie łęgowa olszynka karpacka z rzadką paprocią, pióropusznikiem strusim (Matteucia stuthiopteris). W okolicy góry Piotruś i w rezerwacie „Przełom Jasiołki” występuje unikalne w skali Karpat zbiorowisko jaworzyny górskiej z języcznikiem zwyczajnym (Phyllitis scolopendrium)

Typowo górska fauna charakteryzuje się dużą liczbą gatunków puszczańskich. Żyje tu 276 gatunków kręgowców (ssaków – 64 gat., ptaków – 152 gat., ryb – 41 gatunków i gadów – 7 gat.), z czego 191 gatunków podlega ochronie ścisłej, a 7 ochronie częściowej.

Również w świecie fauny widoczne są znamiona pogranicza; obok typowo górskich, jak np. ryjówka górska (Sorex alpinus), pliszka górska (Motacilla cinerea), traszki – górska (Triturus alpestris) i karpacka (Triturus montadoni), orzechówka (Nucifraga caryocatactes), żyją zwierzęta nizinne, np. remiz (Remiz pendulinus), kumak nizinny (Bombina bombina) i traszka grzebieniasta (Triturus cristatus).

W lasach występują wilki (Canis lupus), lisy (Vulpes vulpes), rysie (Lynx lynx) i prawdopodobnie żbiki (Felis silvestris) oraz borsuki (Meles meles). Pojawiają się również niedźwiedź (Ursus arctos) i łoś (Alces alces).

Na terenie gminy bytuje 120 gatunków ptaków (lęgowych). Z drapieżnych (rzadkich) ptaków występują: orły przednie (Aquila chrysaetos), orliki krzykliwe (Aquila pomarina), krogulce (Accipiter nisus), jastrzębie (Accipiter gentilis), myszołowy włochate (Buteo lagopus), kobuzy (Falco subbuteo), pustułki (Falco tinnunculus) kobczyki (Falco vespertinus). Żyje tu 7 gat. sów, 10 gat. dzięciołów – z białogrzbietym (Dendrocopos leucotos) i trójpalczastym (Picoides triadactylus) -zanotowanym w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt, 11 gat. drozdów (Turdus), nieliczne bociany czarne (Ciconia nigra) i jarząbki (Bonasa bonafi) – jedyny gatunek kuraków oraz drobne ptaki śpiewające w licznych populacjach (wszystkie gatunki są powszechne w Karpatach).

Równie bogato reprezentowane są tu owady. Wyjątkowa różnorodność zbiorowisk roślinnych idzie w parze z bogactwem występujących tu gatunków zapylających, głównie błonkówek i motyli. Najciekawsze z nich to mieniak tęczowiec (Apatura iris), niepylak mnemozyna (Parnassius mnemosyne), rusałki – żałobnik (Nymphalis antiopa) i wierzbowiec (Nymphalis polychloros), paź królowej (Papilion machon), i paź żeglarz (Papilio podalirius) oraz zalatująca z południa zmierzchnica trupia główka (Acherontia atropos). Wśród biegaczowatych rozpoznano 100 gatunków ryjkowców, w tym wiele rzadkich wschodniokarpackich.

Targ w Dukli odbywa się w każdy czwartek i sobotę. Ponadto w każdą pierwszą sobotę miesiąca odbywa się giełda „staroci” na parkingu przy Białym Pałacu w Dukli – ul. 3 Maja. Nie jest to wydarzenie dla śpiochów. Kiedy wielkomiejskie galerie handlowe dopiero budzą się do życia, tutaj zwijają się ostatni straganiarze. Wyprawa na targ o godzinie dziesiątej nie ma już sensu…  Najciekawsze stragany rozkładają się niedaleko rzeki Jasiołki i na placu na przeciwko firmy budowlanej. Można szperać w różnych rupieciach, a ceny rzadko przekraczają kilkanaście złotych, i nie ma znaczenia, czy jest to gliniany dzban, stare narty, krzesło, mosiężny młynek do kawy, płyty winylowe, czy firmową odzież. Dukielska targowica, oprócz funkcji handlowych, ma znaczenie plotkarsko-towarzyskie. Na targu w Dukli góra z górą się nie zejdzie, ale człowiek z człowiekiem tak.

Podczas II wojny światowej od 8 września do 30 listopada 1944 r. w okolicach Przełęczy Dukielskiej, na styku Karpat Zachodnich i Wschodnich, rozegrała się wielka bitwa, którą nazwano Operacją Karpacko-Dukielską (inaczej Dukielsko-Preszowską). Najbardziej spektakularnym etapem walk był bitwa pancerna w „Dolinie Śmierci” niedaleko Dukli, która odbyła się 12-14 września.

Wzgórze 534 nazywane jest również przez starszych mieszkańców okolic „Krwawym Wzgórzem”. Od 11 września 1944 r. toczyły się ciężkie walki o wzgórze 534. Kto miał wzgórze ten kontrolował szosę Dukla-Nowy Żmigród, mógł ostrzeliwać Duklę i okoliczne szosy. Walki o to strategiczne wzniesienie trwały w dzień i w nocy, kilkakrotnie przechodząc z rąk do rąk. Boje te, prowadzone przez 1 Brygadę Czechosłowacką, stały się symbolem walk na Przełęczy Dukielskiej. 9 września wzgórze zostało zdobyte przez oddziały 1 Korpusu Czechosłowackiego. W tym dniu Czechosłowacy zdobyli również Teodorówkę.

Obecnie na wzgórzu w Teodorówce znajduje się pomnik żołnierzy walczących na tym terenie w czasie Operacji Karpacko-Dukielskiej oraz malowniczy punkt widokowy z lunetą i planszami przybliżającymi okoliczne wzniesienia.

W czasie II wojny światowej podczas operacji karpacko-dukielskiej od 12-14 września 1944 roku miała tu miejsce słynna górska bitwa pancerna. Toczyły się w tym miejscu szczególnie zacięte walki, w których obie strony poniosły duże straty. Przeszło tędy od Głojsc natarcie kawaleryjskie korpusu gen. Baranowa. Oddziały czechosłowackie w bardzo trudnych warunkach atmosferycznych zdobyły Iwlę i Chyrową. Iwla została zniesiona z powierzchni ziemi. Według przekazów krew rannych i zabitych żołnierzy barwiła wody rzeki na czerwono. Teren ten po wojnie nazwano „Doliną Śmierci”.

Wodospad w Iwli znajduje się w południowej części wsi na potoku Iwełka. Jest kilkumetrowej wysokości pomnikiem przyrody nieożywionej. Nad wodospadem kręcone były sceny do filmu „Wino truskawkowe”, oparte na opowiadaniach Andrzeja Stasiuka „Opowieści galicyjskie”.

GPS

49°32’45.4″N 21°37’05.3″E

Odkrycia archeologiczne, jakich dokonano nad górną Jasiołką, w okolicach Wietrzna, dowodzą, że człowiek ze swoim osadnictwem dotarł tu dość wcześnie, bo już w epoce neolitu (4200-1700 lat p.n.e.), a także w epoce brązu i żelaza (1300 – 400 lat p.n.e.). Ponadto odnaleziono ciałopalne cmentarzysko kurhanowe w lesie między przysiołkami Banią, a Łazami oraz ślady z okresu wpływów rzymskich (I-IV w. n.e.)

Grodzisko Wietrznów znajduje się na północ od wsi Wietrzno, na lesistym wzgórzu Grodzisko (426 m n.p.m.). Na schodzącym od głównej kulminacji na wschód cyplu, bardzo stromym od strony doliny Jasiołki, znajduje się miejsce po wczesnośredniowiecznym grodzie obronnym. Grodzisko stanowi poczwórny pierścień wałów i fos obronnych. Obiekt ma kształt wrzecionowaty. Stanowi go teren właściwego grodu od strony wschodniej, tj. stromej skarpy. Ma on wymiary 90x70m. Dochodzą do niego łukowate wały, poprzedzone fosami, trzech podgrodzi. Łączna długość grodziska wynosi 150m. Na szczycie, na zachód od grodziska znajduje się kopiec, prawdopodobnie pozostałość po punkcie obserwacyjnym „straży”. Mogła tu kiedyś być wieża, z której obserwowano okolicę. Wymienione wały grodziska były konstrukcji drewniano-ziemnej. Badania archeologiczne zapoczątkował tu Aleksander Żaki w 1951 roku, w ramach karpackiej ekspedycji archeologicznej. Prowadzili je później różni archeologowie, m.in. dr Józef Janowski z Krosna. Sam gród miał dwie fazy istnienia w okresie wczesnośredniowiecznym w X-XI i XII wieku. Ślady popiołu świadczą, że uległ pożarowi. Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu halsztackiego.

Złota Studzienka jest miejscem kultu św. Jana z Dukli. Tradycja głosi, że tu właśnie rozpoczął on swe pustelnicze życie. Drewniana kaplica z figurką Świętego ochrania bijące tu źródło, któremu przypisuje się moc uzdrawiania chorych. Miejsce to licznie odwiedzają pielgrzymi. W pobliżu studzienki znajduje się stanowisko języcznika zwyczajnego i stożki ostrokrężnej z klasy wątrobowców. Najpospolitszą rośliną Cergowej jest miesiącznica trwała, występująca dookoła łanowo bylina o różowych kwiatach i wspaniałym słodkim zapachu, a jesienią owoce rośliny, zwane judaszowymi srebrnikami, szeleszczą na wietrze.

Co roku w trzecią niedzielę lipca odprawiana jest msza odpustowa z błogosławieństwem dzieci. W Sylwestra organizowana Msza Święta Noworoczna. Od 2006 roku na szczycie góry Cergowej odprawiana jest msza święta w rocznicę śmierci Jana Pawła II

GPS

49°31’58.4″N 21°42’20.2″E